Polska broń pancerna Strona główna PIBWL - Polska broń pancerna / pociągi pancerne - Artyleria - Steel Panthers - ostatnie zmiany - Linki Polish armoured trains - in English
  © Michał Derela, 2001-2021

Polskie pociągi pancerne


Pociąg pancerny nr 11 'Danuta'
Pociąg pancerny "Danuta" (późniejszy nr 11) - stan z połowy lat 30. [Rys. J. Magnuski]
„W naszej armii nie było drugiej jednostki taktycznie i gospodarczo samodzielnej i wystarczającej sobie, o tak wielkiej ilości najróżniejszego sprzętu i różnych specjalności (kilkadziesiąt). Artyleria, piechota, ckm, saperka, czołgi i drezyny. Łączność (radio, telefon, sygnalizacja), kolejnictwo – warsztaty naprawcze, tabor (administracja, gospodarka).”
Kpt. Stanisław Młodzianowski, dowódca pociągu nr 13 w 1939

Niniejsze strony poświęcone są na ogół pomijanemu, chociaż wyjątkowo ciekawemu i zasłużonemu rodzajowi polskiej broni, jakim były pociągi pancerne.

Tematyka polskich pociągów pancernych nie została jeszcze całkowicie zbadana. Kiedy w 1999 roku zaczynaliśmy opisywać pociągi pancerne, istniała jedynie niewielka ilość literatury na ten temat, głównie pochodzącej z lat 70. i 80. i na ogół trudno dostępnej. Informacje w niej zawarte były zwykle niepełne, ogólne i fragmentaryczne, a w wielu wypadkach, jak się okazywało – błędne. Szczególnie słabo opisane przed 1989 rokiem były pociągi wojny polsko-radzieckiej, kiedy Polska miała ich największą liczbę. Nasz serwis miał więc w dużym stopniu charakter pionierski, a przy tym służący do zgrupowania miłośników tej tematyki. Musieliśmy podejmować próby rekonstrukcji losów i charakterystyk pociągów, zbierając – z pomocą entuzjastów – publikowane informacje, w tym artykuły porozrzucane po czasopismach i zdjęcia z publikacji zachodnich (przy skąpej liczbie polskich), oraz interpretując nowo ujawniane fotografie. Jest to tylko strona hobbystyczna, tworzona bez dostępu do materiałów źródłowych, chociaż obecnie z pomocą polskich badaczy tej broni. Z tych przyczyn niektóre informacje na stronach mogą nie być dokładne i bywają czasami zmieniane, w miarę stanu wiedzy.

Dopiero w drugiej dekadzie XXI wieku sytuacja uległa stopniowej poprawie i tematyka ta stała się bardziej popularna, lecz w dalszym ciągu brak jest całościowej monografii polskich pociągów pancernych, zwłaszcza z punktu widzenia technicznego. Przełomem było dopiero ukazanie się w latach 2013-2014 dwóch broszurek Adama Jońcy z serii Wielki Leksykon Uzbrojenia Wrzesień 1939, dokładnie opisujących zmiany składu i tabor pociągów z 1939 roku, a następnie albumowej monografii tego autora Polskie Pociągi Pancerne 1921-1939 z 2020 roku. Tematyka pociągów z lat 1919-1920 nadal wymaga zaś całościowego opracowania, mimo badań poszczególnych pociągów podejmowanych przez Krzysztofa Margasińskiego.

Z powodu braku czasu – a także dostępności na rynku nowych publikacji wspomnianych wyżej, aktualizacje są ostatnio rzadsze, ale co pewien czas postaramy się trzymać rękę na pulsie i uaktualniać strony oraz doprowadzać ich poziom do współczesnych standardów (zobaczcie co nowego w serwisie).

Wszystkie rysunki pozostają własnością ich autorów i są publikowane jedynie w celach edukacyjnych. To samo dotyczy zdjęć, których autorzy są z reguły nieznani – o ile prawa autorskie do nich nie wygasły z uwagi na upływ czasu. Będę wdzięczny za komentarze, dodatkowe informacje lub zdjęcia oraz za poprawki. Szczególnie cenne są nadsyłane fotografie sprzed II wojny światowej, które przekazujemy badaczom tej broni.

Pociągi 1.dpp: nry 11, 12, 13, 14, 15


Pociągi pancerne w 1939 roku


„Polska miała nieliczne tylko pociągi pancerne, ale ich oficerowie i szeregowi dobrze się bili. Wciąż na nowo wyłaniały się one z ukrycia w gęstych lasach, niepokojąc niemieckie połączenia”
z historii Wehrmachtu: „Wie das Gesetz es befahl”

Regularne pociągi w 1939 roku

Pociąg pancerny Nr11 (Danuta), 1939. [rys. Adam Jońca]
Pociąg pancerny nr 11 ("Danuta") z 1939 roku [Rys. A. Jońca]

Dziesięć regularnych zmobilizowanych pociągów używanych podczas kampanii wrześniowej w 1939 nosiło tylko numery, w miejsce używanych poprzednio nazw. Strony opisują również ich wcześniejszą i późniejszą służbę

  •  
  • - Nowa 16. 09. 2020
  •  
  • - Aktualizacja 13. 02. 2020
  • - Aktualizacja 15. 02. 2020
  • - Aktualizacja 19. 02. 2021
  • - Aktualizacja 22. 02. 2020
  •  
  •  
  •  
  •  

Pozostałe pociągi w 1939 roku:

Inne:

Polskie drezyny pancerne. [rys. Adam Jońca]
Polskie drezyny i wagon elektrospalinowy [na podst. A. Jońca/A. Szeps]



Pociągi pancerne z okresu 1918-1930


„Nie zważając na zapadające ciemności, pociągi pancerne w dalszym ciągu kursowały na linii, zadając bez przerwy straty pułkom czerwonej artylerii”
raport radziecki z walk pod Leśniakowizną, VII 1920

Polskie improwizowane pociągi pancerne w Rosji 1918-19:

Pociąg pancerny 'Związek Broni'.
Przybliżony widok pociągu "Związek Broni" [na podst. A. Jońcy i in.]

Pociągi wojny polsko-radzieckiej 1919-21, wojny polsko-ukraińskiej 1918-19 i powstania wielkopolskiego 1918-19:

Pociąg z 1920 roku na wzór pociągu 'Hallerczyk' 2. formowania (inna lokomotywa).
Rysunek poglądowy pociągu z 1920 roku (na wzór PP.4 "Hallerczyk" II formowania) [na podst. A. Jońcy i in.]

Lista nie jest kompletna, jeśli chodzi o nienumerowane improwizowane pociągi. Pogrubione są artykuły o pociągach nie opisanych w sekcji powyżej.

  • P.P. 1 Piłsudczyk (1918-21)
  • P.P. 2 Śmiały (1918-21) (fot. 1, 2)
  • P.P. 3 Lis-Kula (ex. Lwowianin / Pepetrójka) (1918-21)
  • P.P. 4 Hallerczyk (1918-21) (fot. 1, 2)
  • P.P. 5 Odsiecz I (1918-19)
  • P.P. 5 Piłsudczyk-szeroki (1919-20)
  • P.P. 5 Król Stefan Batory (1920-21)
  • P.P. 6 Gromobój (1918-19) (foto)
  • P.P. 6 Generał Iwaszkiewicz (1920)
  • P.P. 7 Kozak (1918-19)
  • P.P. 7 Smok (1919)
  • P.P. 7 → P.P.24 Generał Śmigły-Rydz (1919-20)
  • P.P. 7 Bolesław Chrobry (1920-21)
  • P.P. 8 Rozwadowczyk (później Wilk) (1919-21) (foto)
  • P.P. 8 → P.P.24 Generał Konarzewski (1919-20)
  • P.P. 9 Danuta (ex Wawel) (1919-21)
  • P.P.10 Pionier (1919-21) (foto)
  • P.P.10 Pionier-szeroki (1919-20)
  • P.P.11 Poznańczyk (1918-21)
  • P.P.12 Kaniów (1919-20)
  • P.P.13 Boruta (1919-21)
  • P.P.13 Zawisza Czarny (1920-21)
  • P.P.14 Zagończyk (1918-21) (foto)
  • P.P.15 Groźny (1918-19)
  • P.P.15 Paderewski (1919-21) - aktualizacja 19. 02. 2021
  • P.P.16 Mściciel (ex Mściwy) (1919-21)
  • P.P 17 Saper (1919) (foto)
  • P.P.17 Rzepicha (1919-20)
  • P.P.17 "Reduta Ordona (1920)
  • P.P.18 Odsiecz II (1919-20)
  • P.P.18 Huragan (1919-21) (foto)
  • P.P.19 Śmiały-szeroki (1919-20) (foto)
  • P.P.19 Podhalanin (1920)
  • P.P.20 Generał Dowbor (1919-20)
  • P.P.20 Bartosz Głowacki (1920-21)
  • P.P.21 Generał Listowski (ex. Postrach-szeroki) (1919-20)
  • P.P.21 Pierwszy Marszałek (ex. Strzelec Kresowy) (1919-21)
  • P.P.22 Groźny-szeroki (później Groźny) (1919-21)
  • P.P.23 Generał Sikorski (1920)
  • P.P.23 Śmierć (1920-21)
  • P.P.24 Generał Konarzewski (ex P.P.8) (1919-20) - nowy 30. 05. 2020
  • P.P.24 Śmigły (ex P.P.7 Generał Śmigły-Rydz) (1919-20)
  • P.P.25 Rewera (1920)
  • P.P.25 Stefan Czarniecki (1920-21)
  • P.P.26 "Generał Sosnkowski" (1920-21)
  • P.P.27 Ochotnik (ex Porucznik Kozak) (1920)
  • P.P.27 Jan Kiliński (1920-21)
  • P.P.28 Generał Krajowski (1920-21)
  • Boruciątko
  • Ciechanowiak
  • Generał Dąbrowski (ex Grot) (1920)
  • Goplana (1919-20)
  • Góral
  • Hallerczyk-szeroki (1920)
  • Kanonier
  • Kaniowczyk (1919)
  • Kaniów II
  • Magik (1920-21)
  • Orzeł Biały
  • Pancernik Jarosław (1918-20)
  • Polesiak
  • Postrach II (1920)
  • Strzelec Lwowski (1919)
  • Suwalczyk
  • Wileńczyk
  • Wściekły

Pociągi pancerne III powstania śląskiego 1921:

Pociąg 'Zygmunt Powstaniec' z III powstania śląskiego.  [rys. Janusz Magnuski]
PP.14 "Zygmunt Powstaniec" [rys. J. Magnuski]
  • PP.1 "Korfanty"
  • PP.2 "Nowina-Doliwa"
  • PP.3 "Pieron"
  • PP.4 "Naprzód"
  • PP.5 "Szwoleżer" (ex. "Powstaniec")
  • PP.6 "Ułan"
  • PP.7 "Bajończyk"
  • PP.8 "Górnik"
  • PP.9 "Lubieniec"
  • PP.10 "Ludyga"
  • PP.11 "Lew"
  • PP.12 "Pantera"
  • PP.13 "Nowak"
  • PP.14 "Zygmunt Powstaniec"
  • PP.15 "Tadek Ślązak"
  • PP.16 "Piast" (ex. "Testart")
  • "Kabicz" (wąskotorowy)
  • "Ślązak"

Pociągi pancerne Wojska Polskiego w latach 1923–1930:

Szkolny pociąg pancerny 1. Dywizjonu zestawiony z taboru pociągów Generał Sosnkowski i Danuta, połowa lat 20. [rys. Adam Jońca]
Przykładowy skład pociągu szkolnego 1. Dywizjonu Pociągów Pancernych, połowa lat 20.[na podst. rys. A. Jońcy]


Pociągi pancerne z okresu 1940-1948:


„Pociąg E będzie atakował i zabijał wrogich żołnierzy gdziekolwiek mogą być znalezieni”
instrukcja dla pociągu E na wypadek desantu niemieckiego

Polskie pociągi pancerne w Wielkiej Brytanii 1940-43

Polski pociąg pancerny w Wielkiej Brytanii
Polski pociąg pancerny w Wielkiej Brytanii [rys. ?]

Powojenne pociągi pancerne

Pociąg pancerny SOK 'Błyskawica.
Pociąg SOK "Błyskawica" [oprac. własne na podst. rys. A. Jońcy i in.]



Strona dedykowana jest pamięci Janusza Magnuskiego (1933-1999), pioniera badań polskiej broni pancernej, zwłaszcza pociągów pancernych, autora licznych książek i artykułów na ten temat.

[ Strona główna PIBWL ] [ Polska Broń Pancerna 1918-39 ] [ Oddziały pancerne ] [ Strona Steel Panthers ] [ Linki ]


Jeśli macie uwagi, pytania lub komentarze - napiszcie!